काठमाडौं । इरानको राष्ट्रिय मुद्रा रियालमा इतिहासमै सबैभन्दा ठूलो गिरावट आएको छ । खुला बजारमा हाल १ अमेरिकी डलर बराबर झण्डै १४ लाख ७० हजार रियाल पुगेको छ । यसले इरानी मुद्राको क्रयशक्ति लगभग शून्यको नजिक पुगेको संकेत गरेको छ । अर्थतन्त्रमा यस्तो चरम अस्थिरताले सामान्य नागरिकको जीवनमा तत्कालीन चुनौती सिर्जना गरेको छ ।
इरानी अर्थव्यवस्थामा मूल्यवृद्धि दर अत्यन्तै उच्च भएको छ । सरकारले आयातमा दिँदै आएको सहुलियत दरमा कटौती गरेसँगै खाद्यान्नको मूल्य ७० प्रतिशतभन्दा बढीले बढेको छ । चामल, तेल, चीनी, गहुँ र दालजस्ता मुख्य आधारभूत खाद्यान्नमा भएको मूल्यवृद्धिले मध्यवर्गीय र निम्नवर्गीय परिवारको दैनिक जीवनलाई अत्यन्त प्रभावित गरेको छ ।
औषधीको मूल्यमा ५० देखि १५० प्रतिशतसम्म वृद्धि भएसँगै स्वास्थ्य क्षेत्रमा गम्भीर संकट उत्पन्न भएको छ। विशेष गरी दीर्घकालीन रोगी, गर्भवती महिला र वृद्ध नागरिकहरू अत्यधिक जोखिममा छन् । अस्पताल र फार्मेसीहरूमा आवश्यक औषधि अभाव हुन थालेको छ, जसले स्वास्थ्य सेवामा पहुँच कमजोर पारिरहेको छ।
मुद्राको तीव्र अवमूल्यनले सर्वसाधारणका बचतलाई व्यावहारिक रूपमा शून्य बनाएर राखेको छ। बैंकमा राखिएका निक्षेपहरूको वास्तविक मूल्य लगभग समाप्त भइसकेको छ। यस अवस्थाले नागरिकहरूलाई आफ्नो सम्पत्ति जोगाउन वैकल्पिक उपाय खोज्न बाध्य बनाएको छ। धेरैले सुन, अमेरिकी डलर वा अन्य विदेशी मुद्रामा बचत गर्न थालेका छन्।
व्यापारी, किसान र उद्योग व्यवसायीहरू समेत यस आर्थिक अस्थिरताबाट प्रभावित भएका छन्। आयातमा उच्च लागत, मूल्यवृद्धि र मुद्रा अस्थिरताका कारण व्यापार घाटा बढेको छ। यसले निजी क्षेत्रमा लगानी घटाउने र बेरोजगारी बढाउने जोखिम थपिएको छ।
सामाजिक अशान्ति र विरोध प्रदर्शन
अर्थतन्त्रमा आएको संकटले सामाजिक अशान्ति निम्त्याएको छ। इरानका सबै ३१ वटै प्रान्तहरूमा विरोध प्रदर्शन र बजार हडताल भइरहेका छन्। विशेषगरी तेहरानको ’ग्रान्ड बजार’मा व्यापारीहरूको आन्दोलनले आर्थिक गतिविधि ठप्प बनाएको छ।
सार्वजनिक प्रदर्शनमा खाद्यान्न र दैनिक जीवनको अभाव, मूल्यवृद्धि, रोजगार अभाव र सामाजिक असमानता जस्ता मुद्दाहरू उठिरहेका छन्। प्रदर्शनकारीहरूले सरकारको आर्थिक नीतिको आलोचना गर्दै राहत वितरण र मूल्य नियन्त्रणको माग गरेका छन्।
सरकारी कदम र डिजिटल कुपन प्रणाली
इरान सरकारले आर्थिक संकट व्यवस्थापनका लागि केही कदम चालेको छ। हालै ’डिजिटल खाद्यान्न कुपन’ प्रणाली लागू गरिएको छ। यस अन्तर्गत प्रति व्यक्ति मासिक करिब १ करोड रियाल (करिब ७ अमेरिकी डलर) बराबरको राहत उपलब्ध गराउने लक्ष्य राखिएको छ।
सरकारले डिजिटल कुपन प्रणाली मार्फत खाद्यान्न र अन्य आधारभूत आवश्यकता सुनिश्चित गर्ने प्रयास गरिरहेको छ। तर विशेषज्ञहरूको भनाइ अनुसार, यो कदम दीर्घकालीन समाधानभन्दा अल्पकालीन राहत प्रदान गर्ने मात्र हो। मुद्रा स्थिर नहुन्जेल र उत्पादन र आपूर्ति प्रणाली सुधार नहुन्जेल सामान्य नागरिकको जीवनमा सुधार आउन कठिन देखिन्छ।
आर्थिक विश्लेषकहरूका अनुसार रियालको गिरावटको मुख्य कारणहरूमा अमेरिकी र युरोपेली प्रतिबन्ध, निर्यातमा कमी, सरकारी नीतिमा अस्थिरता र विदेशी मुद्रा अभाव रहेका छन्। इरानको पेट्रोलियम निर्यात र विदेशी मुद्रा भण्डारणमा आएको कमीले रियाललाई दबाबमा राखेको छ।
सामान्य नागरिकले पनि विभिन्न उपाय अपनाउन थालेका छन्। धेरैले दैनिक उपभोग्य वस्तु कम मात्रामा किन्ने, सुन वा विदेशी मुद्रा जम्मा गर्ने र आपसी सघाउमार्फत जीवनयापन गर्ने रणनीति अपनाएका छन्। सामाजिक सञ्जालमा नागरिकहरूले आफ्नो जीवन कठिन बनेको अनुभव र सरकारलाई सुधारका लागि दबाब दिने पोस्ट साझा गरेका छन्।
सामाजिक संस्था र नागरिक संगठनहरूले राहत वितरण, मूल्य नियन्त्रण र स्वास्थ्य सेवामा पहुँच सुनिश्चित गर्न सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्न थालेका छन्। साथै, स्थानीय स्तरमा खाद्यान्न बैंक, सामुदायिक सहयोग समूह र अन्य सामाजिक कार्यक्रमहरू मार्फत राहत पुगाउने प्रयास भइरहेको छ।
भविष्य र चुनौतीहरू
इरानी रियालको मूल्यवृद्धि र गिरावटको प्रभाव दीर्घकालीन अर्थतन्त्रमा गहिरो असर पार्न सक्छ। यदि सरकारले आर्थिक सुधार, मुद्रास्थिरीकरण, उत्पादन र आयात नियन्त्रण, मूल्य स्थिरीकरण र सामाजिक सुरक्षा प्रणालीमा सुधार नगरे, भने मानवतावादी संकट अझ गहिरो बन्ने सम्भावना रहेको विश्लेषकहरूको भनाइ छ।
यसैबीच, डिजिटल कुपन प्रणाली जस्ता कदमले अल्पकालीन राहत भने प्रदान गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। तर व्यापक आर्थिक सुधार र स्थिरीकरण कार्यक्रम लागू नगरेको खण्डमा नागरिकको जीवनमा सुधार आउन कठिन छ।
इरानको मुद्रास्थिरीकरण र रियालको गिरावटको यो चुनौती न केवल आर्थिक पक्षमा, तर सामाजिक र राजनीतिक संरचनामा पनि गहिरो प्रभाव पार्ने संकेत दिइरहेको छ । एजेन्सीहरुको सहयोगमा
