काठमाडौं । कुनै समय धान तथा चामल निर्यात गर्ने नेपाल अहिले ती खाद्य वस्तुमा तीव्र परनिर्भर राष्ट्र बन्दै गएको छ । पर्याप्त उत्पादन नहुँदा नेपालले वर्षेनी अर्बौं रुपैयाँ खर्चेर विदेशी धान, चामल र बीउ आयात गर्नुपर्ने अवस्था आइपरेको छ । कृषि प्रधान देशको रूपमा चिनिने मुलुक आज आफ्नै पेट भर्न नसक्ने अवस्थामा पुगेको यथार्थ झन् गहिरिँदै छ।
कृषि तथा पशुपंक्षी विकास मन्त्रालयका अनुसार चालु आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को जेठ मसान्तसम्म धान, चामल, बीउ र कनिका गरी कुल ७ लाख ५३ हजार मेट्रिक टन धानजन्य वस्तु आयात गरिएको छ । यो आयातमा करिब ३८ अर्ब ९४ करोड रुपैयाँ विदेशिएको छ — जुन नेपालको मौद्रिक सन्तुलन, विदेशी मुद्रा सञ्चिति, र कृषिमा आत्मनिर्भरता तीनै तहमा चिन्ताको विषय बन्न पुगेको छ।
उत्पादन वृद्धि भए पनि अपुग १० लाख मेट्रिक टन
मन्त्रालयका पछिल्ला अनुमानअनुसार चालु आवमा नेपालले करिब ५९ लाख ५५ हजार ४७६ मेट्रिक टन धान उत्पादन गर्नेछ, जुन अघिल्लो वर्षको तुलनामा ४.४ प्रतिशतले बढी हो । तर मुलुकको कुल आवश्यकतामध्ये अझै करिब १० लाख मेट्रिक टन उत्पादन अपुग छ।
धान उत्पादनमा वृद्धि हुनुलाई सकारात्मक मानिए पनि उपभोग र रोजाइका आधारमा त्यो अपुग कटौती गर्ने स्थितिमा छैन। विशेषगरी मसिना, वास्नादार चामलप्रति उपभोक्ताको बढ्दो आकर्षण र यस्ता चामलहरू नेपालमा सीमित मात्रामा उत्पादन हुनुले आयात घटाउन सकिएको छैन।
‘कृषि प्रधान’ बाट परनिर्भरता सम्मको यात्रा
एक समय नेपालले दक्षिण कोरियासम्म धान तथा चामल निर्यात गर्ने गर्थ्यो। २०५० सालसम्म नेपालबाट निर्यात हुने धान र चामल आन्तरिक उत्पादनले माग धान्थ्यो। तर समयक्रममा नीतिगत ध्यान अभाव, उत्पादन प्रणालीमा कमजोरी, र आधुनिकीकरण नहुँदा अबको नेपाल धानमै परनिर्भर देश बन्दै गएको छ।
सरकारी योजना र यथार्थबीचको दूरी
नेपाल सरकारको आगामी आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को बजेटमा मुलुकलाई दुई वर्षभित्र धानमा आत्मनिर्भर बनाउने लक्ष्य लिइएको छ। यसका लागि चैते धानमा क्षेत्रफल विस्तार, वर्षे धानमा उत्पादकत्व वृद्धि, र गुणस्तरीय बीउ, मलखाद तथा प्रविधि किसानसम्म पुर्याउने कार्यक्रमको योजना गरिएको छ। तर, अघिल्लो वर्षहरूमा पनि यस्ता योजना कागजमै सीमित भएको भन्दै विज्ञहरूले कार्यान्वयन क्षमतामा प्रश्न उठाएका छन्।
कृषि मन्त्रालयका अनुसार यस वर्ष मनसुन औसतभन्दा तीन दिन अघिदेखि सक्रिय भएकाले वर्षे धानको लागि अनुकूल भएको हो। साथै, रासायनिक मल र उन्नत जातको बीउको आपूर्तिमा सुधार आउँदा उत्पादनमा वृद्धि देखिएको हो।
उत्पादकत्व ऐतिहासिक बिन्दुमा, तर क्षेत्रफल घट्दै
चालु आर्थिक वर्षमा धान बाली लगाइएको क्षेत्रफल कुल १४ लाख २० हजार ६३६ हेक्टर पुगेको छ, जुन अघिल्लो वर्षको तुलनामा १.२८ प्रतिशतले कम हो । तर औसत उत्पादकत्व ४.१९ मेट्रिक टन प्रति हेक्टर पुगेको छ, जुन हालसम्मकै उच्च बिन्दु हो।
यसबाट थाहा हुन्छ — प्रविधि र इनपुट सुधार भए उत्पादनमा वृद्धिको सम्भावना उच्च छ। तर बाली लगाउने क्षेत्र घट्नु दीर्घकालीन चुनौतीका सूचक हुन्।
कोशी, मधेस, लुम्बिनी र सुदूरपश्चिम प्रदेशमा धान उत्पादन वृद्धि भएको छ । तर कर्णाली, बागमती र गण्डकी प्रदेशमा नकारात्मक वृद्धि देखिएको छ। विशेषतः रुकुम (पश्चिम), लमजुङ र नवलपरासी (पूर्व) मा जलवायु तथा प्राविधिक कारणले उत्पादनमा कमी आएको मन्त्रालयले जनाएको छ।
Ask ChatGPT
